Diabelskie Głowy. Rzeźby skalne, które warto zobaczyć przy okazji wycieczki do Pragi

Kokořínsko od lat uchodzi za jeden z najbardziej malowniczych regionów Czech. Rozległe lasy, głębokie wąwozy, fantazyjne formacje skalne oraz liczne zamki i ruiny tworzą krajobraz, który od dawna inspirował zarówno artystów, jak i miłośników przyrody. Wśród licznych atrakcji tego obszaru szczególne miejsce zajmują Čertovy hlavy, czyli Diabelskie Głowy. To dwie monumentalne twarze wykute w piaskowcowej skale, które od blisko dwóch stuleci intrygują odwiedzających swoją skalą i tajemniczym wyrazem. Znajdują się w pobliżu miejscowości Želízy, około czterdziestu kilometrów na północ od Pragi, i są uznawane za największe skalne rzeźby tego rodzaju w Czechach.

Obszar Kokořínska zbudowany jest przede wszystkim z piaskowców kredowych, powstałych około 90 milionów lat temu na dnie płytkiego morza pokrywającego niegdyś znaczną część dzisiejszych Czech. Skały te są stosunkowo miękkie, dzięki czemu przez miliony lat wiatr, woda i mróz wyrzeźbiły w nich niezwykle urozmaicone formy: wąwozy, skalne wieże, grzyby skalne i samotne ostańce. Ta sama cecha sprawiła, że piaskowiec stał się doskonałym materiałem dla rzeźbiarzy, którzy mogli wykorzystywać naturalne ściany skalne jako swoje płótno. Dziś cały region objęty jest ochroną jako Obszar Chronionego Krajobrazu Kokořínsko – Máchův kraj, chroniący nie tylko wyjątkową przyrodę, lecz także cenne zabytki kultury.

Ogromna wyobraźnia młodego artysty

Autorem Diabelskich Głów był Václav Levý (1820–1870), jeden z najwybitniejszych czeskich rzeźbiarzy XIX wieku i pionier monumentalnej rzeźby plenerowej. Urodził się w pobliskich Nebuželach, dzięki czemu od najmłodszych lat doskonale znał krajobraz środkowych Czech. Choć zasłynął również jako autor klasycznych rzeźb wykonywanych z kamienia i marmuru, największą sławę przyniosły mu właśnie dzieła wykute bezpośrednio w naturalnych skałach. Był artystą epoki romantyzmu. Fascynowały go potęga natury, dawne legendy, mitologia oraz monumentalne formy harmonijnie wpisujące się w krajobraz.

Prace nad Čertovými hlavami rozpoczęły się w 1841 roku i trwały około pięciu lat. Powstały na zamówienie Václava Veitha, właściciela okolicznych dóbr i jednego z najważniejszych mecenasów sztuki w Czechach tamtego okresu. Levý miał wówczas zaledwie dwadzieścia jeden lat, a mimo to podjął się niezwykle ambitnego przedsięwzięcia. Zamiast stworzyć klasyczną rzeźbę w pracowni, postanowił wykorzystać naturalną ścianę piaskowca i zamienić ją w monumentalne dzieło sztuki.

Efektem jego pracy są dwie ogromne twarze o wysokości około dziewięciu metrów każda. Już sam ten fakt czyni je największymi skalnymi głowami w Czechach. Ich rozmiary najlepiej uświadamia porównanie z dorosłym człowiekiem. Pojedyncza twarz jest niemal trzykrotnie wyższa od piętrowego domu. Choć powszechnie określa się je mianem diabelskich, trudno znaleźć na nich typowe atrybuty szatana, takie jak rogi czy kły. Dzieło oddziałuje przede wszystkim ekspresją. Głęboko osadzone oczy, szerokie czoła, mocno zarysowane nosy i zaciśnięte usta nadają twarzom surowy, niemal złowrogi wyraz. Levý świadomie zrezygnował z realistycznego odwzorowania anatomii, upraszczając formy i wzmacniając kontrasty światła oraz cienia. Dzięki temu rzeźby zachowują swoją siłę oddziaływania nawet oglądane z dużej odległości.

Co autor miał na myśli?

Do dziś nie wiadomo, co dokładnie chciał przekazać artysta. Badacze wskazują, że inspiracją mogły być romantyczne fascynacje tajemniczością, średniowiecznymi legendami oraz odwieczną walką dobra ze złem. Niektórzy doszukują się również wpływów sztuki barokowej, w której motywy demonów i piekła miały przypominać o moralnych konsekwencjach ludzkich czynów. Niewykluczone jednak, że Levý kierował się przede wszystkim chęcią wywołania silnych emocji u odbiorców, wykorzystując monumentalną skalę jako środek artystycznego wyrazu. Diabelskie Głowy nie są jedynym dziełem Levý’ego w okolicy. W promieniu kilku kilometrów można odnaleźć cały zespół rzeźb wykutych w piaskowcach. Niestety, tamtego dnia musieliśmy ruszyć w dalszą drogę. Obiecaliśmy sobie jednak, że wrócimy niebawem…

Przez blisko 180 lat rzeźby nieustannie poddawane są działaniu sił natury. Piaskowiec, choć łatwy do obróbki, jest materiałem stosunkowo miękkim i podatnym na erozję. Woda opadowa, mróz, zmiany temperatury oraz rozwijające się na powierzchni porosty stopniowo zacierają ostre krawędzie i detale twarzy. Dodatkowym problemem przez wiele lat był wandalizm w postaci licznych napisów i wyrytych inicjałów pozostawionych przez turystów. Obecnie Čertovy hlavy objęte są ochroną konserwatorską, a prowadzone prace mają ograniczyć dalszą degradację jednego z najcenniejszych przykładów czeskiej rzeźby plenerowej XIX wieku.

Krótkie podejście, wielkie wrażenia

Rzeźby są bardzo łatwo dostępne. Z centrum miejscowości Želízy prowadzi do nich krótka, dobrze oznakowana ścieżka leśna, której przejście zajmuje zaledwie kilka minut. Wielu turystów łączy wizytę z wycieczką po Kokořínsku, odwiedzając zamek Kokořín, skalne formacje Pokličky czy liczne punkty widokowe ukryte pośród lasów.

Choć Čertovy hlavy powstały niemal dwa wieki temu, nadal potrafią wywoływać silne emocje. Co ciekawe, ich wygląd zmienia się wraz z porą dnia i roku. Jesienią oraz zimą, gdy drzewa tracą liście, twarze stają się doskonale widoczne i sprawiają wrażenie jeszcze bardziej monumentalnych. Z kolei późnym popołudniem ostre światło wydobywa głębokie cienie, nadając rzeźbom wyjątkowo mroczny charakter. Trudno uwierzyć, że ich autor miał niewiele ponad dwadzieścia lat, gdy rozpoczął pracę nad tak niezwykłym dziełem. Do dziś pozostaje ono jednym z najbardziej charakterystycznych symboli Kokořínska i znakomitym przykładem tego, jak sztuka może harmonijnie współistnieć z naturalnym krajobrazem, nie dominując nad nim, lecz stając się jego integralną częścią.

Bibliografia

Atlas české architektury. (b.d.). Čertovy hlavy. https://www.archmap.cz/cs/objekt/45584

Atlas Obscura. (b.d.). The Devil Heads. https://www.atlasobscura.com/places/the-devils-heads

Agentura ochrany přírody a krajiny České republiky. (b.d.). Chráněná krajinná oblast Kokořínsko – Máchův kraj. https://kokorinsko.nature.cz/

Český rozhlas Olomouc. (2023, 9 października). V pískovcové skále u obce Želízy jsou vytesány dvě čertovy hlavy. Jsou vysoké devět metrů. https://olomouc.rozhlas.cz/v-piskovcove-skale-u-obce…

Wikipedia contributors. (b.d.). Čertovy hlavy. https://cs.wikipedia.org/wiki/%C4%8Certovy_hlavy

Wikipedia contributors. (b.d.). Václav Levý. https://cs.wikipedia.org/wiki/V%C3%A1clav_Lev%C3%BD