Historia zaklęta w mozaice. Nie możemy zapomnieć o Konstalu!
Konstal to jedna z tych nazw, które w Chorzowie znaczą znacznie więcej niż tylko nazwę przedsiębiorstwa. Dla kilku pokoleń mieszkańców była synonimem fabryki, tramwajów, kolei, ciężkiego przemysłu i charakterystycznego pejzażu miasta. Choć dziś na bramie przy ulicy Metalowców 9 od dłuższego czasu widnieje już logo Alstomu, to historia tego miejsca sięga znacznie dalej niż powojenny Konstal, a jego przemysłowe korzenie prowadzą aż do XIX wieku. Dziś, zwłaszcza dla młodszych mieszkańców miasta, „Konstal” kojarzy się być może z rodzinnymi opowieściami, a być może z imponującą mozaiką na jednym z budynków przy ulicy Katowickiej. Wiecie doskonale, jak bardzo uwielbiam tego rodzaju sztukę, więc właśnie za jej sposobem zilustruję dla Was dzisiaj historię zakładów Konstal.
Początek tej pięknej, ale i trudnej historii przypada na 1864 rok, kiedy w obrębie Huty Królewskiej powstały Warsztaty Przetwórcze, czyli wydział zajmujący się dalszym przetwarzaniem produkowanej w hucie stali. Był to czas gwałtownego rozwoju kolei na Górnym Śląsku i szybko okazało się, że sam surowiec nie wystarczy. Potrzebne były szyny, elementy torowisk, zestawy kołowe, zwrotnice, a w końcu także całe wagony. Warsztaty stopniowo poszerzały więc zakres działalności. W 1871 roku uruchomiono między innymi produkcję zestawów kołowych, w 1894 roku dział konstrukcji mostowych, a rok później produkcję wagonów kolejowych. W 1908 roku pojawiły się również wydziały produkujące sprężyny i rozjazdy kolejowe. W lipcu 1917 roku Warsztaty Przetwórcze wyodrębniono z organizacyjnych struktur Huty Królewskiej. Nie był to już zwyczajny wydział zakładu hutniczego, lecz przedsiębiorstwo o własnym profilu produkcyjnym. W kolejnych latach coraz większą rolę odgrywały wagony, konstrukcje stalowe oraz tabor szynowy. Fabryka weszła więc w XX wiek jako zakład mocno związany z transportem, ale jednocześnie zachowujący swoje hutnicze korzenie.
Bo nasza historia nie może być spokojna
Okres międzywojenny był dla przedsiębiorstwa czasem dalszych przekształceń. Produkowano wagony różnego rodzaju, konstrukcje stalowe i elementy infrastruktury kolejowej, a doświadczenie zdobyte przy pracy ze stalą pozwalało realizować coraz bardziej skomplikowane zamówienia. W czasie II wojny światowej zakład znalazł się w gospodarce przemysłowej III Rzeszy i został podporządkowany produkcji wojennej. Był to jeden z najbardziej dramatycznych rozdziałów jego historii, podobnie jak w przypadku wielu wielkich zakładów przemysłowych Górnego Śląska.
Po wojnie rozpoczął się nowy rozdział w historii Konstalu. Zakład został znacjonalizowany i w 1948 roku oficjalnie przyjął nazwę Chorzowska Wytwórnia Konstrukcji Stalowych, od której pochodzi dobrze znany skrót „Konstal”. Początkowo produkcja obejmowała szeroki zakres wyrobów: konstrukcje stalowe, mosty, wagony towarowe i pasażerskie, rozjazdy kolejowe oraz tramwaje. Chorzowska fabryka uczestniczyła także w odbudowie powojennej Polski. Powstawały tu elementy dużych konstrukcji mostowych, między innymi związanych z warszawskim Mostem Śląsko-Dąbrowskim. Według współczesnych danych Alstomu w całej historii zakładu powstały konstrukcje stalowe dla ponad stu mostów. To jednak tramwaje sprawiły, że nazwa Konstal na dobre weszła do codziennego języka milionów Polaków. W 1959 roku rozpoczęto produkcję pierwszych egzemplarzy tramwaju 13N, skonstruowanego na bazie czechosłowackiej Tatry T1. Produkcja trwała do 1969 roku, a pojazdy te stały się charakterystycznym elementem krajobrazu Warszawy. Później pojawiły się między innymi modele 102N, 102Na oraz rodzina 105N. Ten ostatni, którego prototyp zaprezentowano w 1973 roku, dał początek jednej z najbardziej rozpoznawalnych konstrukcji polskiego transportu publicznego. Szczególne miejsce nie tylko w historii, ale i naszych sercach zajmuje oczywiście „stopiątka”, czyli Konstal 105N, a następnie 105Na. Charakterystyczna konstrukcja sprawiła, że tramwaj stał się jednym z symboli polskich miast końca PRL. Model 105N produkowano w Chorzowie w latach 1973–1979, a jego rozwinięcie 105Na w latach 1979–1992. W 2024 roku Alstom podawał, że z chorzowskiej fabryki wyjechało w całej jej historii blisko 7 tysięcy tramwajów.
Nie tylko fabryka tramwajów, ale przemysłowy gigant
Konstal nie był jednak wyłącznie fabryką tramwajów. Jego produkty trafiały do kolei, przemysłu i infrastruktury. W czasach gospodarki PRL-u zakład należał do najważniejszych producentów taboru szynowego w kraju i przez lata pozostawał miejscem pracy dla tysięcy osób. Wokół takich przedsiębiorstw powstawało coś więcej niż tylko miejsce zatrudnienia: tworzyły one lokalne środowiska zawodowe, sieci rodzinne i sąsiedzkie, kulturę zakładową oraz poczucie przynależności. Dlatego nazwa Konstal funkcjonowała również jako element tożsamości Chorzowa. Sam Alstom, opisując historię zakładu z okazji jego 160-lecia, podkreślał, że dawny Konstal stał się ważnym punktem odniesienia dla lokalnej społeczności.
Transformacja ustrojowa postawiła przed fabryką zupełnie nowe wyzwania. Zakład, który przez dziesięciolecia funkcjonował w ramach państwowego systemu gospodarczego, musiał odnaleźć się na rynku konkurencyjnym i rozpocząć modernizację. W 1995 roku akcje przedsiębiorstwa zostały przekazane do Narodowych Funduszy Inwestycyjnych. Dwa lata później większościowy pakiet przejął GEC Alsthom, a w 1998 roku, po zmianie nazwy koncernu na Alstom, chorzowski zakład zaczął funkcjonować jako Alstom Konstal. Zmiana właściciela oznaczała także zmianę technologicznego kierunku przedsiębiorstwa. W latach 1997–2003 koncern zainwestował w chorzowski zakład niemal 28 milionów euro. Modernizowano hale i linie produkcyjne, kupowano nowe maszyny, rozwijano komputeryzację oraz szkolenia pracowników. Wprowadzano również nowe technologie związane z produkcją pojazdów szynowych. Transformacja nie polegała więc jedynie na zmianie szyldu, albowiem dawna fabryka Konstalu była stopniowo przekształcana w nowoczesny zakład należący do międzynarodowego koncernu.
Nie tyle nowy rozdział, co reboot
Obecnie trudno porównywać skalę i charakter działalności współczesnego Alstomu z Konstalem znanym z czasów PRL. Zakład przy Metalowców nadal jednak produkuje tabor szynowy i pozostaje ważnym ośrodkiem przemysłu kolejowego. W Chorzowie powstają między innymi wagony metra, tramwaje i pociągi regionalne, a zakład jest także centrum kompetencyjnym w zakresie produkcji stalowych i aluminiowych pudeł pojazdów. W 2024 roku Alstom informował o zatrudnieniu około 2,5 tysiąca osób oraz możliwościach produkcyjnych sięgających 400 wagonów rocznie. Z Chorzowa wyjeżdżały w ostatnich latach między innymi pojazdy dla metra w Warszawie, Rijadzie i Dubaju oraz pociągi regionalne dla kilku europejskich państw.
A mozaika z logo Konstalu? Dziś może wyglądać jak pozostałość po świecie, którego już nie ma, jednocześnie będąc świadkiem historii zakładu. W materiałach dokumentujących chorzowską komunikację miejską znajdziemy fotografię mozaiki z 2004 roku, a późniejsze opracowania identyfikują ją jako charakterystyczny element otoczenia zakładu. To autentyczny element wizualnej historii Konstalu. Nie znalazłam jednoznacznej informacji na temat jej powstania, jednak jestem przekonana, że dowiem się tego od kogoś z Was – kogoś, kto pamięta to sam lub z rodzinnych opowieści… Patrząc na mozaikę z ziemi, widzimy znak dawnej fabryki. Patrząc z góry, wyobrażamy sobie skalę zakładu, którego historia zaczęła się w czasach, gdy kolej dopiero zmieniała oblicze Górnego Śląska. A kiedy pomyślimy o tramwajach wyjeżdżających stąd przez dziesięciolecia na ulice Warszawy, Katowic, Krakowa czy innych polskich miast, okazuje się, że historia Konstalu nie kończyła się nigdy na ogrodzeniu przy Metalowców. Jego produkty stały się częścią codzienności całej Polski. Dziś zaś, już pod innym szyldem, chorzowska fabryka nadal buduje pojazdy, które wyjeżdżają w świat.
Słyszeliście, na przykład, o Jeleniej Górze? Tam pierwsze tramwaje pojawiły się już pod koniec XIX wieku, a po zakończeniu eksploatacji ostatniej linii w 1964 roku pamięć o niej postanowiono zachować w formie niewielkiego muzeum plenerowego. Z inicjatywy pana Henryka Magonia, przy wsparciu miejskich przedsiębiorców, w 2000 roku zakupiono z MZK Bydgoszcz tramwaj Konstal 5N, identyczny z tymi, które niegdyś kursowały na zakończonej trasie do Podgórzyna. Odrestaurowany wagon ustawiono w 2002 roku przy dawnej pętli, gdzie do dziś przypomina o historii jeleniogórskiej komunikacji tramwajowej.
Bibliografia
Alstom. (2024, 30 października). Zakład Alstom w Chorzowie obchodzi 160 lat. Alstom Alstom
Muzeum Hutnictwa w Chorzowie. (b.d.). Historia Huty „Królewskiej” / „Kościuszko”. Muzeum Hutnictwa w Chorzowie Muzeum Hutnictwa w Chorzowie
Tramwaje Śląskie S.A. (b.d.). 13N – wagony historyczne. Tramwaje Śląskie ramwaje Śląskie
Tramwaje Śląskie S.A. (b.d.). 105N – wagony historyczne. Tramwaje Śląskie ramwaje Śląskie
Urząd Miasta Chorzów. (2018, 4 kwietnia). Metalowców. Chorzów wprawia w ruch Turysta Chorzów
Wilkosz, A. (2006). Procesy restrukturyzacji ALSTOM Konstal S.A. w Chorzowie. Prace Komisji Geografii Przemysłu Polskiego Towarzystwa Geograficznego, 9, 143–153. Biblioteka Nauki – artykuł















