Przez lata przeszłam obok niej setki razy. Pewnego dnia przypadek otworzył mi oczy…

Pomyśleć, że zaczęło się od kafelek! A przecież minęłam kamienicę przy ulicy 3 Maja 6-8 w Katowicach co najmniej setki razy. Urodziłam się w tym mieście i mieszkałam tam przez wiele lat, do tego systematycznie je przecież odwiedzam. A jednak to przypadek zadecydował, że wreszcie udało mi się w sposób właściwy otworzyć oczy. Jeden z moich bliskich, podczas odwiedzin w escape roomie mieszczącym się w kamienicy, zauważył na parterze kafelki, które mogłyby mnie zainteresować. Niedługo sama zapisałam się na sesję w tym samym escape roomie, żeby bliżej przyjrzeć się całemu budynkowi…

Kamienica przy ulicy 3 Maja 6–8 w Katowicach, powszechnie znana jako „Kamienica pod Butem”, należy do najbardziej charakterystycznych i najlepiej rozpoznawalnych budynków historycznego centrum miasta. Od ponad stu lat stanowi jeden z architektonicznych symboli ulicy 3 Maja, dawnej Friedrichstraße, będącej najważniejszą osią handlową rozwijających się Katowic. Monumentalna bryła budynku, bogaty detal architektoniczny oraz charakterystyczna płaskorzeźba przedstawiająca but sprawiają, że kamienica od dziesięcioleci przyciąga uwagę zarówno mieszkańców, jak i turystów. Jest także cennym świadectwem okresu największego rozwoju miasta na przełomie XIX i XX wieku, kiedy Katowice przekształcały się z niewielkiej osady kolejowej w nowoczesny ośrodek przemysłowo-handlowy Górnego Śląska.

Handel kwitł tutaj od dawna

Historia tego miejsca sięga jednak znacznie wcześniej niż obecny budynek. Już około 1860 roku znajdował się tutaj dom handlowy należący do Fritza Kochmanna, żydowskiego kupca prowadzącego renomowany sklep obuwniczy. Był to jeden z pierwszych luksusowych sklepów tej branży w rozwijających się Katowicach. Dom Kochmanna bardzo szybko stał się charakterystycznym punktem miasta, a jego nazwa funkcjonowała wśród mieszkańców jeszcze długo po zniknięciu pierwotnego budynku. Właśnie z tym okresem wiąże się geneza późniejszej nazwy „Kamienica pod Butem”, choć obecny budynek powstał dopiero kilkadziesiąt lat później. Obuwie pozostawało przez wiele dziesięcioleci głównym elementem działalności handlowej prowadzonej pod tym adresem, dzięki czemu miejsce zachowało swoją rozpoznawalność niezależnie od zmian właścicieli.

Na początku XX wieku dynamiczny rozwój Katowic sprawił, że stary budynek przestał odpowiadać wymaganiom nowoczesnego miasta. Zdecydowano o jego rozbiórce i budowie znacznie bardziej reprezentacyjnej kamienicy mieszkalno-handlowej. Pierwszy etap inwestycji zrealizowano w 1903 roku pod numerem 6, natomiast w 1907 roku rozbudowano ją o część znajdującą się pod numerem 8. Inwestorami byli Hermann i Oscar Perlsowie, natomiast projekt przypisuje się Ignatzowi (lub według części źródeł Hugo) Grünfeldowi, przedstawicielowi znanej katowickiej rodziny przedsiębiorców budowlanych. Rozbieżności w źródłach wynikają z funkcjonowania rodzinnej firmy budowlanej Grünfeldów, której działalność obejmowała zarówno projektowanie, jak i wykonawstwo licznych kamienic w Katowicach.

Tak istotne miejsce wymagało modernizacji

Powstały obiekt od początku miał charakter luksusowej kamienicy czynszowej z lokalami handlowymi na parterze oraz przestronnymi mieszkaniami na wyższych kondygnacjach. Było to rozwiązanie typowe dla najbardziej prestiżowych ulic europejskich miast przełomu XIX i XX wieku. Lokale handlowe posiadały duże witryny wychodzące bezpośrednio na ulicę, natomiast mieszkańcy korzystali z reprezentacyjnej klatki schodowej oraz nowoczesnych – jak na swoje czasy – rozwiązań technicznych. Kamienica stanowiła wyraźny symbol zamożności właścicieli i aspiracji rozwijających się Katowic, które pragnęły dorównać największym miastom Cesarstwa Niemieckiego.

Architektura budynku reprezentuje niezwykle interesujące połączenie późnego historyzmu, neogotyku oraz secesji. W okresie powstawania kamienicy podobne rozwiązania były bardzo popularne w środkowoeuropejskiej architekturze miejskiej, gdzie tradycyjne formy historyczne zaczęto wzbogacać nowoczesnym ornamentem inspirowanym naturą. Elewacja kamienicy jest asymetryczna i niezwykle bogata w dekoracje. Zastosowano wykusze, loggie, balkony z ozdobnymi metalowymi balustradami, liczne płyciny dekoracyjne oraz ornamenty roślinne. Charakterystycznym elementem są także smukłe wieżyczki nadające sylwetce budynku malowniczy charakter i podkreślające jego reprezentacyjność. Najbardziej rozpoznawalnym detalem pozostaje umieszczona na centralnej osi elewacji tarcza herbowa z płaskorzeźbą przedstawiającą but. To właśnie ten element sprawił, że budynek otrzymał swoją obecną nazwę i stał się jednym z najbardziej charakterystycznych zabytków śródmieścia Katowic. Motyw ten stanowi bezpośrednie nawiązanie do dawnego domu obuwniczego Kochmanna funkcjonującego w tym miejscu od XIX wieku. W architekturze miejskiej takie świadome odwoływanie się do historii parceli należało do rzadkości, dlatego katowicka kamienica jest interesującym przykładem zachowania pamięci o wcześniejszym przeznaczeniu miejsca poprzez detal architektoniczny.

Na szczególną uwagę zasługują również dekoracje wykonane w duchu secesji. W płycinach podokiennych oraz loggiach pojawiają się stylizowane motywy liści dębu, geometryczne ornamenty oraz płynne linie charakterystyczne dla tego kierunku. Wnętrza zachowały wiele oryginalnych elementów wyposażenia. W sieni przetrwały ceramiczne okładziny ścian z motywami stylizowanych liści, oryginalna posadzka z płytek ceramicznych oraz reprezentacyjna klatka schodowa z balustradą tralkową. Zachowała się także znaczna część historycznej stolarki okiennej i drzwiowej, co czyni budynek jednym z najlepiej zachowanych przykładów mieszczańskiej architektury początku XX wieku w Katowicach.

Mieszkania i usługi w duchu secesji

Kamienica od początku pełniła funkcję mieszkalno-usługową. Parter zajmowały eleganckie sklepy i lokale handlowe, natomiast wyższe kondygnacje przeznaczone były na komfortowe mieszkania. Takie rozwiązanie odpowiadało charakterowi ulicy 3 Maja, która już przed I wojną światową była najważniejszą arterią handlową miasta. Znajdowały się przy niej ekskluzywne sklepy, banki, restauracje, hotele oraz siedziby przedsiębiorstw. Kamienica pod numerem 6–8 idealnie wpisywała się w ten reprezentacyjny charakter ulicy i należała do najbardziej prestiżowych adresów w Katowicach. Po podziale Górnego Śląska i włączeniu części regionu do Polski budynek nadal pełnił swoją pierwotną funkcję. Przetrwał okres II wojny światowej bez większych zniszczeń, dzięki czemu zachował niemal całą historyczną bryłę oraz znaczną część oryginalnego wystroju architektonicznego. W okresie Polski Ludowej, podobnie jak wiele innych katowickich kamienic, uległ stopniowej degradacji wynikającej z wieloletnich zaniedbań remontowych. Mimo to nie utracił swoich najcenniejszych walorów artystycznych i nadal pozostawał jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków śródmieścia. Znaczenie obiektu zostało oficjalnie potwierdzone 23 października 1989 roku, kiedy kamienicę wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego. Ochroną objęto zarówno jej bryłę, jak i najcenniejsze elementy wystroju architektonicznego. Decyzja ta pozwoliła na rozpoczęcie działań konserwatorskich oraz zabezpieczenie budynku przed niekorzystnymi przebudowami.

Na początku XXI wieku stan techniczny kamienicy wymagał przeprowadzenia kompleksowych prac remontowych. W 2004 roku wykonano gruntowną renowację obejmującą elewacje, konstrukcję budynku oraz wiele elementów architektonicznych. Kolejny etap prac przeprowadzono w latach 2013–2014, kiedy odnowiono wewnętrzny dziedziniec i dostosowano go do współczesnych potrzeb użytkowych. Dzięki tym działaniom udało się zachować historyczny charakter obiektu, jednocześnie zapewniając mu możliwość dalszego funkcjonowania w centrum nowoczesnego miasta. Obecnie Kamienica pod Butem pozostaje jednym z najcenniejszych przykładów architektury mieszczańskiej początku XX wieku w Katowicach. Stanowi nie tylko świadectwo wysokiego poziomu architektury okresu secesji i późnego historyzmu, lecz także przypomina o wielokulturowej historii miasta, którego rozwój współtworzyli przedsiębiorcy polscy, niemieccy i żydowscy. Jej charakterystyczna sylwetka od ponad stu lat dominuje nad jedną z najważniejszych ulic Katowic, pozostając symbolem dawnej świetności handlowego centrum miasta oraz jednym z najczęściej fotografowanych zabytków katowickiego Śródmieścia.

Bibliografia

Narodowy Instytut Dziedzictwa. (b.d.). Kamienica mieszczańska przy ul. 3 Maja 6–8 w Katowicach. Zabytek.pl. https://zabytek.pl/pl/obiekty/katowice-kamienica-mieszczanska

Dyl, J. (2025, 6 stycznia). „Kamienica pod butem” w centrum Katowic. Zobaczcie, jak wygląda!. wKatowicach.eu. https://www.wkatowicach.eu/informacje/w-katowicach/Kamienica-pod-butem-w-centrum-Katowic-Zobaczcie-jak-wyglada-Zdjecia/idn:8213

NR 1 (38), styczeń 2025 – Kamienica pod butem. (2025). wKatowicach.eu. https://www.wkatowicach.eu/pliki/Gazeta-WKATOWICACH-nr-01-38–Styczen-2025%2C182.pdf

Ulica 3 Maja w Katowicach. (b.d.). Katowice Teraz. https://katowiceteraz.pl/przewodnik/ulica-3-maja-w-katowicach