„Trzeba było żyć – i żyło się tak, z przyzwyczajenia, które stało się instynktem – w przekonaniu, że każdy dźwięk, który się wydaje, jest podsłuchiwany, a każdy ruch, poza ciemnością, jest analizowany.” (George Orwell, “1984)

Około Lipnicy nad Sázavou, niewielkiego miasteczka na Wyżynie Czesko-Morawskiej, znajduje się jedno z najbardziej niezwykłych współczesnych dzieł sztuki w przestrzeni publicznej w Republice Czeskiej, czyli Národní památník odposlechu (Narodowy Pomnik Podsłuchu). Monumentalny zespół rzeźb wykutych bezpośrednio w ścianach dawnych, częściowo zalanych kamieniołomów granitu stanowi jednocześnie galerię pod gołym niebem, instalację artystyczną oraz refleksję nad problemem inwigilacji, utraty prywatności i mechanizmów kontroli społeczeństwa. Powstał z inicjatywy czeskiego rzeźbiarza Radomíra Dvořáka, a jego realizacja rozciągnęła się na kilka lat. Dziś należy do najbardziej charakterystycznych atrakcji regionu Vysočina, łącząc walory krajobrazowe z głębokim przesłaniem społecznym i historycznym. Gdy tylko wreszcie nadarzyła się okazja, by odwiedzić to niezwykłe miejsce, nie wahałam się ani chwili!

Miejsce wykonania instalacji artystycznej nie zostało wybrane przypadkowo. Okolice Lipnicy nad Sázavou od końca XIX wieku były ważnym ośrodkiem wydobycia granitu. Eksploatacja pozostawiła po sobie liczne kamieniołomy, które po zakończeniu działalności stopniowo wypełniły się wodą. Powstały w ten sposób malownicze zbiorniki otoczone wysokimi granitowymi ścianami, tworzące niezwykle sugestywną scenerię dla monumentalnych dzieł sztuki. Cisza dawnych wyrobisk, odbijające się w wodzie skalne ściany oraz otaczające lasy sprawiają, że każda z rzeźb funkcjonuje nie tylko jako samodzielne dzieło, lecz również jako integralny element krajobrazu. Owa symbioza natury i sztuki jest jednym z najważniejszych walorów całego założenia.

Wszystko zaczęło się od ucha

Projekt powstał pod kierunkiem rzeźbiarza Radomíra Dvořáka z Havlíčkowego Brodu. W realizacji uczestniczyli również uczniowie miejscowego ośrodka kształcenia kamieniarzy w Lipnicy nad Sázavou oraz inni młodzi artyści. Patronem przedsięwzięcia został Richard Hašek, wnuk słynnego pisarza Jaroslava Haška, który ostatnie lata życia spędził właśnie w Lipnicy. I nie jest to przypadkowe nawiązanie. Twórcy świadomie odwoływali się zarówno do twórczości Haška, jak i do doświadczeń XX wieku, zwłaszcza czasów nazizmu oraz komunizmu, kiedy systemowa inwigilacja i donosicielstwo stały się narzędziami sprawowania władzy. Pomnik ma przypominać o konsekwencjach społeczeństwa opartego na kontroli, strachu i nieustannym podsłuchiwaniu obywateli.

Pierwszym elementem całego założenia było Bretschneiderovo ucho (Ucho Bretschneidera), odsłonięte 23 czerwca 2005 roku. Monumentalne ucho o wysokości przekraczającej trzy metry wykuto w pionowej ścianie jednego z zalanych kamieniołomów. Nazwa odnosi się do postaci tajnego policyjnego informatora Bretschneidera z powieści „Przygody dobrego wojaka Szwejka” Jaroslava Haška. Bohater ten symbolizuje policyjną kontrolę, donosicielstwo i obsesję śledzenia obywateli. Ucho staje się więc metaforą państwa, które nieustannie słucha swoich obywateli, próbując kontrolować ich słowa i zachowania. Położenie rzeźby po drugiej stronie zbiornika wodnego dodatkowo wzmacnia jej oddziaływanie, jako że ogromny relief wyłania się ze skały niczym obserwator ukryty w krajobrazie.

Klasyczna idea we współczesnym wydaniu

Drugą realizacją były Ústa pravdy (Usta Prawdy), ukończone i odsłonięte we wrześniu 2006 roku. Relief przedstawia monumentalne usta wykute w granicie i stanowi swobodną inspirację słynną rzymską Bocca della Verità znajdującą się przy kościele Santa Maria in Cosmedin. W czeskiej interpretacji symbol nabiera jednak zupełnie nowego znaczenia. Nie chodzi wyłącznie o prawdę i kłamstwo, lecz również o wymuszanie zeznań, przesłuchania, cenzurę oraz manipulowanie informacją. W kontekście całego pomnika usta symbolizują zarówno możliwość swobodnego wypowiadania własnych poglądów, jak i zagrożenie wynikające z utraty tej wolności. Relief ma około trzech metrów wysokości i podobnie jak pozostałe elementy został wykuty bezpośrednio w granitowej ścianie zalanego kamieniołomu.

Trzecim elementem kompozycji zostały Zlaté oči (Złote Oczy), ukończone w 2007 roku. Umieszczono je w kamieniołomie Střelnice. Oczy stanowią najbardziej oczywisty symbol obserwacji, monitoringu i permanentnego nadzoru. Razem z uchem i ustami tworzą spójny tryptyk przedstawiający trzy podstawowe sposoby zdobywania informacji o człowieku: słuchanie, obserwowanie oraz wymuszanie wypowiedzi. Autor określał całość jako metaforyczne przedstawienie mechanizmów ingerencji w prywatność jednostki.

Sztuka, która wciąż ewoluuje

Należy tu dodać, że choć pierwotnie projekt obejmował trzy reliefy, w 2013 roku, z okazji 130. rocznicy urodzin Jaroslava Haška, został rozszerzony o kolejne dzieło, zatytułowane Hlava XXII (Głowa XXII). Nazwa odwołuje się do słynnej powieści Josepha Hellera „Paragraf 22”, będącej jedną z najbardziej znanych literackich satyr na absurd systemów biurokratycznych i wojskowych. Rzeźba znajduje się już poza zespołem zalanych kamieniołomów, w pobliżu miejscowości Dolní Město, jednak jest włączona do tej samej trasy turystycznej. Stanowi rozwinięcie idei pomnika, pokazując, że mechanizmy zniewolenia i absurdów władzy nie ograniczają się wyłącznie do historii XX wieku, lecz pozostają aktualnym problemem współczesnych społeczeństw. Niestety, z uwagi na pogarszającą się pogodę i zapadający wieczór postanowiliśmy, że Głowę XXII odwiedzimy kiedy indziej. Mamy bowiem silne postanowienie powrotu na tę niezwykłą trasę turystyczną.

Národní památník odposlechu wyróżnia się bowiem także sposobem zwiedzania. Nie jest pojedynczym monumentem ustawionym na placu czy w parku, lecz zespołem dzieł rozproszonych w krajobrazie. Poszczególne reliefy znajdują się w oddzielnych kamieniołomach, a dojście do nich prowadzi oznakowaną ścieżką pieszą rozpoczynającą się w centrum Lipnicy nad Sázavou. Cała trasa liczy około pięciu kilometrów i zajmuje od półtorej do dwóch godzin spokojnego marszu. Dzięki temu zwiedzanie staje się nie tylko kontaktem ze sztuką, ale również spacerem przez cichy, malowniczy kompleks dawnych wyrobisk granitu i lasów otaczających miejscowość.

Dawniej miejsce ciężkiej pracy, dziś miejsce relaksu

Niezwykle istotny jest także kontekst geologiczny i kulturowy miejsca. Granit wydobywany w Lipnicy przez dziesięciolecia stanowił ważny materiał budowlany wykorzystywany w całych Czechach. Po zakończeniu eksploatacji kamieniołomy zaczęły stopniowo odzyskiwać przyroda i woda, zawiązując tym samym krajobraz czwartej przyrody. Twórcy pomnika wykorzystali tę przemianę jako symbol. Miejsce dawnej ciężkiej pracy przemysłowej przekształciło się w przestrzeń refleksji nad historią, wolnością i prawami człowieka. Monumentalne reliefy wydają się wyrastać bezpośrednio ze skał, jakby od zawsze stanowiły część naturalnego krajobrazu.

Pomnik często interpretowany jest jako komentarz do doświadczeń totalitaryzmów, lecz jego przesłanie pozostaje niezwykle aktualne również w XXI wieku. W epoce dezinformacji, ale także monitoringu miejskiego, masowego gromadzenia danych, cyfrowej inwigilacji oraz rozwoju technologii rozpoznawania twarzy symbole ucha, ust i oczu nabierają nowych znaczeń. Dzieło Radomíra Dvořáka nie odnosi się wyłącznie do komunistycznej przeszłości Czechosłowacji, lecz skłania do uniwersalnej refleksji nad granicami bezpieczeństwa, wolności i prawa do prywatności. Dzięki temu Národní památník odposlechu należy do najbardziej oryginalnych przykładów współczesnej sztuki zaangażowanej w przestrzeni publicznej w Czechach, łącząc walory artystyczne, historyczne i krajobrazowe w jedną spójną całość.

Bibliografia

Český rozhlas. (2019, 21 sierpnia). Národní památník odposlechu u Lipnice nad Sázavou připomíná Haškův odkaz. https://regiony.rozhlas.cz/narodni-pamatnik-odposlechu-u-lipnice-nad-sazavou-pripomina-haskuv-odkaz-7432670

Hrady.cz. (2026). Ústa pravdy, Lipnice nad Sázavou. https://www.hrady.cz/pomnik-pamatnik-usta-pravdy

Kudy z nudy. (b.d.). Národní památník odposlechu v zatopených žulových lomech u Lipnice nad Sázavou. https://www.kudyznudy.cz/aktivity/pamatnik-narodniho-odposlechu-v-zatopenych-zulovyc

Národní památkový ústav. (b.d.). Okolo zatopených lomů k Hlavě XXII. https://www.npu.cz/cs/hrady-a-zamky/tipy-na-vylet/6021-okolo-zatopenych-lomu-k-hlave-xxii

Vysočina Tourism. (b.d.). Národní památník odposlechu v lomech u Lipnice. https://www.vysocina.eu/turisticke-cile/pamatnik-narodniho-odposlechu

Voci – Lipnice nad Sázavou a okolí. (2020). Památníky odposlechu. https://voci.websnadno.cz/